ELEMENTY KRAJOBRAZU ROLNICZEGO SŁUŻĄCE GOSPODAROWANIU WODĄ W ROLNICTWIE

Różnorodność krajobrazu sprzyja utrzymaniu korzystnego bilansu wodnego na terenach rolniczych, przy czym kluczowe znaczenie ma obecność elementów naturalnych ze spontaniczną roślinnością. Niektóre z nich są szczególnie ważne dla gospodarki wodnej:

  • zapobiegają odpływowi wód i zapewniają ich retencję, dzięki zdolności pochłaniania i magazynowania wielkiej ilości wody; w ten sposób zatrzymywany jest nadmiar wody w czasie wezbrań i powodzi, natomiast podczas suszy zasób ten zapobiega przesychaniu okolicznych terenów;
  • zapewniają poprawę jakości wody: następuje filtrowanie osadów i zawiesin, pobieranie z wody pierwiastków (zarówno biogenów, takich jak jak azot i fosfor, jak i metali ciężkich), ponadto rośliny doprowadzają tlen oraz stwarzają środowisko życia dla bakterii i innych organizmów, które przeprowadzają biologiczne oczyszczanie wód.

Są to elementy takie jak szuwary, torfowiska, tereny nadrzeczne i źródliskowe, jeziora, oczka wodne, zadrzewienia i fragmenty lasów. Za ich właściwości retencjonowania i oczyszczania wód odpowiadają przede wszystkim:

  • rośliny i tworzone przez nie darnie, np. mchy, turzyce, trzcina i inne rośliny szuwarowe;
  • wytwarzane przez roślinność torfy i powstające z nich gleby torfowe; dzięki włóknistej strukturze działają one jak ogromna gąbka wchłaniająca wodę;
  • zróżnicowana rzeźba terenu (lokalne obniżenia, niecki) oraz występowanie słabo przepuszczalnych utworów powierzchniowych, takich jak gliny, iły.

Gospodarowaniu wodą na terenach rolniczych służą również elementy tworzone przez człowieka. Są to systemy melioracyjne, stawy, zbiorniki retencyjne. Jednak tworzenie sztucznych struktur nie może zastąpić ochrony wymienionych niżej elementów naturalnych.

TORFOWISKA mają niezwykle duże znaczenie z punktu widzenia retencji wód, gdyż ich pojemność wodna jest wyjątkowo wysoka, a także ze względu na aktywny proces tworzenia torfów, szczególnie silnie wodochłonnych torfów wysokich i przejściowych. Te unikalne środowiska są wrażliwe na zanieczyszczenia, zmiany chemizmu i żyzności gleb i wód, a przede wszystkim na zmiany warunków wodnych: każda zmiana poziomu uwodnienia lub rodzaju zasilania znajduje odbicie w roślinności, a trwałe odwodnienie niszczy torfowisko bezpowrotnie.
SZUWARY to zwarte łany roślin takich jak turzyce, trzcina, manna mielec, skrzyp bagienny. Mają one zdolności torfotwórcze, produkują torfy niskie. Strefy szuwarów występujące w otoczeniu cieków i zbiorników wodnych pełnią funkcję oczyszczania spływających do nich wód. W krajobrazie rolniczym są to najczęściej spotykane zbiorowiska roślinności bagiennej.
WILGOTNE ŁĄKI powstają na glebach bagiennych i pobagiennych. Mogą tworzyć kompleksy z fragmentami roślinności szuwarowej i torfowiskowej. Mają dużą pojemność wodną, o ile nie ulegną przesuszeniu – wówczas następuje murszenie i degradacja gleb torfowych, które tracą swe właściwości. 
NADRZECZNE TERENY ZALEWOWE są to często rozległe obszary zajęte przez siedliska o dużych zdolnościach retencyjnych: szuwary, wilgotne łąki, lasy łęgowe, starorzecza. Odcięcie zalewów przez regulację i obwałowanie rzek powoduje przesuszenie i degradację tych niezwykle bogatych w gatunki i cennych przyrodniczo środowisk, mających kluczowe znaczenie w łagodzeniu skutków powodzi i niżówek w dolinach rzecznych
NATURALNE ODCINKI RZEK zapewniają dobre natlenienie i oczyszczanie wód. Odpływ wody jest spowolniony przez różnorodność elementów koryta oraz zespoły roślinności wodnej i przybrzeżnej. Po regulacji rzeki tracą te właściwości, woda odpływa szybciej, przy tym wskutek wyprostowania i pogłębienia koryta zwiększa się siła erozji wgłębnej, co działa odwadniająco na okoliczne tereny.
NATURALNE ZBIORNIKI WODNE, takie jak jeziora, starorzecza, oczka wodne. Woda jest zatrzymywana zarówno przez sam zbiornik, jak i przez roślinność wodną i bagienną oraz tworzone przez nią warstwy torfów. Nowo powstające zbiorniki sztuczne nie mają wykształconych tych zespołów roślinnych i związanych z nimi gleb. Tworzenie sztucznych zbiorników jest zasadne na terenach suchych, np. w kompleksach gruntów ornych, jednak dużym błędem jest niszczenie mokradeł (szuwarów, wilgotnych łąk) przez wykopanie w nich stawu. Odpływ wód do stawu powoduje wówczas przesuszenie okolicznych obszarów, niszcząc ich naturalne zdolności retencyjne.
LASY BAGIENNE spowalniają odpływ i retencjonują wodę. Gleby i torfy leśne mają dużą pojemność wodną i są doskonałymi biologicznymi filtrami zanieczyszczeń. Enklawy olsów, brzezin, borów bagiennych mogą występować w kompleksach łąk i bagien oraz przy zbiornikach wodnych i w obszarach źródliskowych cieków.
ZADRZEWIENIA ŚRÓDPOLNE nie kojarzą się jednoznacznie z gospodarowaniem wodą, mają jednak duże znaczenie pod tym względem, szczególnie że spośród wymienionych są to najczęściej spotykane elementy krajobrazu rolniczego. Pasma i kępy zadrzewień spowalniają odpływ wód, ograniczają erozję, zwiększają wilgotność powietrza przez osłabienie siły wiatru i transpirację z powierzchni liści, a także zatrzymują wody opadowe w koronach. Ponadto zadrzewienia towarzyszące zbiornikom i ciekom oczyszczają wodę spływającą do nich z pól, zanieczyszczoną zawiesinami, środkami chemicznymi i nadmiarem biogenów.

 

Opracowała:

dr Aleksandra Kazuń - Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.
Instytut Technologiczno-Przyrodniczy - http://www.itp.edu.pl/

Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie

Adres

ul. Pszczelińska 99
05-840 Brwinów

Telefon/fax

+48 22 729 66 34 do 38
+48 22 729 72 91

Adres e-mail

sekretariat@cdr.gov.pl
© Woda w Rolnictwie i na Obszarach Wiejskich 2022
Wykonanie: Solmedia.pl